Laika en kunstZ: Misdaad en straf
09/04/2014 - Mia Vaarman - e-tcetera.be

Mag je onrecht eigenhandig bevechten? Met Misdaad en straf, naar de roman van F.M. Dostojevski ensceneren theatermakers Jo Roets en Greet Vissers samen een helder antwoord op deze prangende, morele vraag. En ze prikken meteen een leeftijd op het bewust omgaan met dat soort dilemma's: 'voor veertien plus' zegt de affiche.
Raskolnikov is een verpauperde student, zoals er veel rondlopen in het negentiende-eeuwse Sint Petersburg. Om zijn financiële ellende te stoppen doodt hij de oude en verzuurde woekeraarster Aljona Ivanowa en haar zus, toevallig in de buurt. In zijn napoleontische grootheidswaan meende hij zich boven de moraal van de gewone mens te kunnen verheffen. Maar na zijn rationeel uitgekiende moord steken spijt en angst de kop op. Want psychologisch is hij niet sterk. Raskolnikov weet geen blijf met zijn gewetenswroeging - in tegenstelling tot de egocentrische Svidrigailov die gore daden opstapelt zonder omkijken. De buit van zijn misdaad staat hij af voor de begrafenis van een berooide dronkaard, wiens dochter Sonja zich prostitueert om de familie te voeden. Al rust er eerst niet de minste verdenking op hem, hij bezwijkt uiteindelijk onder de morele druk, en bekent.
Houten constructies op de scène - wat wankel opgebouwd - doen denken aan lege winkelpuien zonder glas, achtersteegjes in een grootstad, de zelfkant van een samenleving. Die stad hoor je onafgebroken op de achtergrond door de broeierige soundscape van Anton Van Haver en David Bovée. Telkens de psychische ontreddering bij Raskolnikov opflakkert, klinken er schorre klanken van Prokofjev doorheen. Het licht is gedempt, intiem bijna. In een opeenvolging van korte scènes doen een tiental acteurs het gebeuren uit de doeken - sommigen in verschillende rollen. Het spel is gezwind, de spanning is die van een suspensefilm. Daarbij wordt stevig geknipt in het verhaal en ingezoomd op de figuur van Raskolnikov: hoe hij van koelbloedige moordenaar naar overspannen wrak evolueert. Die hele ontwikkeling wordt aan de toeschouwer gepresenteerd via rechttoe-rechtaan-dialogen, maar evengoed via het geluidsdecor en de fysieke ontreddering van protagonist Benny Ceuppens.
Wat de personages bindt, is hun armoede en het gevecht om te overleven in een onverschillige wereld. De acteurs van theatercollectief kunstZ spreken de oorspronkelijke taal van hun thuisland: Arabisch, Afro-Engels, Russisch…(er is voorzien in Nederlandse boventitels). Meteen herken je de diversiteit van onze grootsteden. Bijzonder vindingrijk zijn de gebreide accessoires: sjaals met noppen, borstverwarmers met kabels, truien met jacquard, een trouwjurk in ajoursteek. Ze zetten perfect de sfeer neer, armetierig grof en vaal van kleur als ze zijn. Scenografen Saskia Louwaard en Katrijn Baeten ontwierpen de stukken en breiden ze in hun eigen atelier.
Het gaat in deze psychologische thriller niet om de spanning van wie de moord pleegde, wel om het achterhalen van waarom hij het deed, en hoe hij er verder mee wegkomt. Niet 'whodunit', maar 'whydunit'. Meteen komt daarmee de moraalfilosofische problematiek om de hoek kijken. Van lang geleden (toen de roman nog vertaald werd als Schuld en boete) herinner ik me de wankele Raskolnikov als een monsterlijk wezen. Weerzinwekkend was vooral dat hij zijn daad rechtvaardigde vanuit de übermensch-theorie: hij zou achterhalen of hij zijn eigen grenzen kon overschrijden en doden. Ook Woody Allens film Crimes and misdemeanors (een zwarte komedie uit 1989) tart de christelijk-humanistische ethiek. Een oogarts laat zijn minnares uitschakelen om zijn huwelijk en carrière te redden. Na wat aarzelen zet de man alle morele bezwaren van zich af en leeft dan onbekommerd verder. Vijftien jaar later rakelde dezelfde filmregisseur het Dostojevski-thema weer op in Match Point (2005), doodernstig deze keer. "I'd rather be lucky than good' fluistert de moordenaar bij het begin van de prent. Bijna wordt hij ontmaskerd, maar hij redt het op het nippertje.
Daarentegen eindigt de voorstelling van Laika en kunstZ met een opbouwende boodschap. Raskolnikov ziet in dat zijn daad hem buiten de samenleving sluit, en dat alleen de liefde (van Sonja) hem kan redden. Waarna hij berouwvol zeven jaar straf uitzit. En eindigt met een ontroerend mooie, troostende gedachte: 'Sommige gevangenen kunnen enkel denken aan de boom in hun dorp die ze over zoveel jaar zullen terugzien, ik kan tenminste denken aan jou, Sonia'. Het doet goed om die fundamentele ethische waarden nog eens zo fris en onbedorven te kunnen aanschouwen.

Recensies
09/04/2014
e-tcetera.be
08/03/2014
De Standaard
07/03/2014
Gazet Van Antwerpen