“Elke leerkracht zou dit moeten zien”
27/09/2010 - Frank Buyse - Gazet Van Antwerpen

Van "Ik geef jullie allen een 8!" tot "Jij, jij krijgt een vijf, ik heb je nooit gemogen". Het Antwerpse gezelschap Laika brengt met Het gevecht van De Vocht een confronterende monoloog van een leraar in oorlog met een hele klas. We gingen op de achterste schoolbank zitten, keken naar de voorstelling en luisterden naar de leerlingen over hun 'klassenstrijd'.

We zijn al wat gewend van Laika, maar een voorstelling in een klaslokaal, dat was nieuw. Bovendien grijpt de monoloog van Gert Jochems het jonge publiek op hún terrein danig naar de strot. Het gevecht van De Vocht is het verhaal van een leraar Duits die door zijn klas verantwoordelijk wordt gesteld voor de zelfmoord van één van hen. Omdat De Vocht Eric maar een 5 op 10 - en niet de 6, nodig om te slagen - had gegeven. Wat volgt is de wanhopige éénmansstrijd van De Vocht tegen de klas en de school. En in extenso tegen de tijd. Zijn woede, verzet, verdriet.

Overigens was acteur Jochems ooit écht een jaartje een leraar Duits. "Ik ken dus de geur van de leraarskamer. Ik leerde toen trouwens ook dat het geen goed idee is met de leerlingen een pint te gaan drinken (lacht)." Jochems heeft zelfs als leerling ervaring in de problematiek: hij organiseerde ooit een boycot tegen een lastige godsdienstleraar. Een klaslokaal in plaats van een podium voor zijn monoloog voegt toch iets essentieels toe, vindt Jochems. "Je krijgt er de geur gratis bij, hè. Je bent kwetsbaarder natuurlijker, maar het is toch een meerwaarde: je kan letterlijk elke toeschouwer in de ogen kijken."

Met Het gevecht van De Vocht balanceert Laika tussen fictie en herkenbaarheid . Het 'theater der zinnen' gaat op zoek naar het gevoel waarmee de verslagen De Vocht de leerlingen achterlaat: compassie of onbegrip. Met andere woorden: hoe ondergaat een klas leerlingen tussen 16 en 18 jaar de ouderwetse, autoritaire aanpak van De Vocht?

Leerkrachten die de voorstelling gezien hebben, werden vooral getroffen door het gebrek aan communicatie met zijn klas en veroordeelden de 'rolletjes' die leraar De Vocht in zijn strijd speelt.

Wij gingen zelf eens kijken in de Sint-Martinusschool in Asse, waar Het gevecht van De Vocht vorige maandag tweemaal werd opgevoerd voor de laatstejaars Humane Wetenschappen, ASO.

Dom gepeupel!

Maandagochtend, derde lesuur. De Vocht, leraar Duits, komt gezwind de klas binnen.

- Goeiemorgen!

Geen van de vijftien meisjes en vijf jongens reageert.

- Jullie móéten niet antwoorden, hoor!

De leerlingen twijfelen even: zijn ze nu toeschouwers of hadden ze moeten antwoorden?

De toon is meteen gezet. Gert Jochems - lang, grijs maatpak, strakke das, rode pen in borstzakje - speelt met verve De Vocht, de oude, autoritaire maar gepassioneerde en zeer plichtbewuste leraar die de strijd aangaat met de klas die de zelfmoord van Eric in zijn schoenen schuift. "Jullie hebben het over oorlog? Ik voer hem al dertig jaar en elk jaar wordt het erger."

Het wordt zelfs elke week - elk lesuur, ingeleid door Jochems smoelenwerk voor de camera aan de klasdeur - erger. De ene keer slijmt De Vocht: "Jullie krijgen allemaal minstens 7 op 10! Ik word de beste leraar ooit op deze school!" De andere keer dreigt hij, met kaftjes waarin hij de kleinste zonden bijhoudt. Zelfs de leraar LO, die plast tegen de haag, moet eraan geloven. Want intussen heeft de steeds meer sukkelende De Vocht de oorlog verklaard aan de hele school. "Zelfs de eerstejaars toonden mij hoe je je aan een boom ophangt!"
In nog een volgende les zoekt De Vocht na een ongelukje in de badkamer medelijden, de volgende keer brult hij "Dom Gepeupel!" Uiteindelijk gaat hij stomdronken helemaal door het lint. Tussendoor worden de leerlingen, nog steeds ademloos toekijkend, een aantal uitspraken in het gezicht geslingerd die hen tot nadenken moeten stemmen.Als daar zijn:

- De school zal nooit veranderen want er zullen altijd mensen zijn die meer weten dan andere mensen.

- Een leraar màg niet populair zijn.

- Een leraar die altijd goeie cijfers geeft, is een oninneembare vesting...

Hij verliest uiteindelijk de strijd en wordt naar het avondonderwijs gestuurd.

Met gebroken stem: "Ik verontschuldig mij bij allen. Tevreden zo?"

En net als bij het begin krijgt hij geen antwoord. Want de leerlingen hebben een uur lang ijzig stil toegekeken.

Macht!

Ze hebben in elk geval voldoende stof voor een nabespreking met Jochems en Astrid van Laika die als master in de theaterwetenschappen ook een lerarenopleiding volgde. Aan de hand van vier stellingen - akkoord of niet akkoord - komt een vlot klasgesprek op gang.

1. De Vocht is zielig.

2. De Vocht is het echte slachtoffer.

3. De Vocht is een te grote idealist voor het vak van leraar.

4. De Vocht is te oud voor het vak van leraar.

Blijkt dat het merendeel van de leerlingen aanvankelijk wel sympathie had voor de leraar, maar die zakte steeds meer weg: "Leraars mogen geen te hoge dunk van zichzelf hebben."

En leraars mogen best de lat hoog leggen, "maar is het echt nodig alles te laten afhangen van cijfers?"

Een leraar mag ook niet te populair doen: "Je moet toch kunnen opkijken naar hen."

Ze hebben in elk geval duidelijk begrepen dat Het Gevecht van De Vocht over machtsverhoudingen in de klas, hún klassenstrijd, gaat.

Medelijden!

Na de nabespreking tonen de leerlingen zich in elk geval heel tevreden over de voorstelling. "Een 8,5/10," grijnst Tim en hij verwoordt daarmee de opinie van ongeveer de hele klas. "Niet alleen omdat het spannend en soms grappig was. De voorstelling doet ons nadenken en praten over zaken waar anders niet zo snel wordt over gepraat."

Het was ook opvallend hoe ijzig stil ze een uur toekeken. Alleen toen De Vocht gillend, met schuim op de mond, door de gang holde, scheldend op het 'directeurke' werd er gelachen.

Rani: "We werden echt meegesleurd door het verhaal. Ook omdat we eigenlijk deel uitmaakten van de klas van De Vocht." Instemmend gemompel. Toch werd hooguit een gezicht getrokken, werd niet verbaal tegen de leraar ingegaan. "Maar diep binnenin speelden we echt mee." En diep binnenin overheerste medelijden met De Vocht. En ook in het echte leven willen ze best wat medelijden tonen met leerkrachten die het niet meer zo goed aankunnen.

Ze kunnen zich voorstellen dat zich ook in het echte leven een hele klas kan keren tegen de leraar. Maar zij hebben nog nooit op zo'n manier een leraar 'gepakt'. "Oh, neen!", klinkt het geschrokken. (De directeur zit achteraan.)

Ze herkenden wel een aantal leraars in de 'rolletjes' die De Vocht speelde. "Alleen kennen we geen leraars die zomaar punten bijgeven om populair te worden."
Het is in elk geval een thematiek die dicht bij hun leefwereld staat. "We zien ook wel het verschil tussen oude en jonge leerkrachten."

Maar, opnieuw, ze moeten niet al te populair doen. In koor: "Een pint gaan drinken met een leraar, dat dòè je niet."

Tenslotte: drie leerlingen van de twintig laatstejaars ASO zouden graag in het onderwijs stappen. En dat willen ze na Het Gevecht van de Vocht nog steeds. Zo ontluisterend voor het vak leraar is de monoloog van Jochems dus niet. Wel pakkend en plakkend locatietheater. En leerrijk. Bij ons vertrek gaf directeur Kristiaan De Smet nog mee: "Eigenlijk zou elke leerkracht dit moeten hebben gezien."

De voorstelling in Asse was de tiende in een reeks van ongeveer 55 die intussen vastliggen. Het Gevecht van De Vocht, op tekst van Kai Hensel en in regie van Jo Roets, komt ondermeer nog in Sint-Niklaas, Geel, Lier, Bornem... De voorstelling is ook nog steeds te boeken: www.laika.be

André Boey en José De Groote zijn de twee leerkrachten Nederlands die Het gevecht van De Vocht voor hun school boekten. Ze toonden zich na de voorstelling uiterst tevreden.

"De thematiek, de relatie tussen leerkracht en leerlingen, sprak ons zeer aan. Daarom hadden we ook die voorstelling gekozen," legt André uit. " Dat het stuk in een van onze klaslokalen, in eigen omgeving, werd opgevoerd, maakte het dan weer bijzonder. Ik vond dit uiterst gesl aagd, wat mij betreft ook een 8,5 op 10."

José was blij verrast over de enthousiaste reacties van de leerlingen achteraf, maar had wel verwacht dat er meer interactie zou zijn, "dat de leerlingen zelf meer aan bod zouden komen. Het had volgens mij best wel gekund en het was een surplus geweest. Daarom veeleer een 7,5."

Meer interactie vroeg dan wel een ander scenario, begrijpt André. "Ik vraag me af wat het zou geven indien een leerling zou reageren." José vindt dat het stuk zich bijna meer richt op leraars dan op leerlingen. "Omdat we toch allemaal een stukje De Vocht zijn. En dan bedoel ik: een consensus zoeken met de klas, tegemoet komen. Het is uitvergroot natuurlijk maar toch..."

André: "Ik had op bepaalde momenten de neiging De Vocht tips te geven, hoe de zaken aan te pakken. Voor mij is de essentie in het verhaal toch het gebrek aan communicatie. Die leraar kan niet communiceren met zijn leerlingen. We komen allemaal wel eens in een situatie waarin leerlingen met iets niet akkoord zijn, maar dan moet je naar hen toestappen. Zonder toegevingen te doen. Een 5 is een 5 en is geen 6, daar kon ik De Vocht helemaal in volgen. En zulke situaties mag je ook geen weken, zoals in het stuk, laten aanslepen, natuurlijk."

Boey staat al 37 jaar voor de klas, De Groote 34 jaar. Ze horen allebei tot de generatie De Vocht, zeg maar. Zij kunnen getuigen dat de relatie tussen leerkracht en leerlingen nogal is geëvolueerd.

André: "Ik ben nooit een autoritair type geweest, legde wel altijd grenzen vast. Ik vind ook niet dat je als leraar populariteit moet nastreven. Dat is je eigen graf graven. Je moet wel altijd rechtvaardig en eerlijk blijven, dan word je ook geapprecieerd."

José: "Ook geven wat je je leerlingen vraagt. Als zij een werk binnen de week moeten afmaken, laat je zelf ook de verbetering geen twee maanden liggen, begrijp je?"

André: "Ons vak is er niet eenvoudiger op geworden. Ik spreek dan over te weinig steun 'van bovenaf', over ouders die steeds meer over onze schouders meekijken. In de voorstelling werd duidelijk gezegd: een leraar die hoge cijfers geeft, is een oninneembare vesting. Dat is dus heel juist, hè. Iedereen een 8 en je hebt geen problemen met je leerlingen, noch met de ouders, én de doorlichting vindt je fantastisch want je zorgt voor doorstroming. En dat maakt het vak van leraar niet gemakkelijker of aangenamer. Al zitten wij hier nog op een vrij brave, landelijke school, zonder veel problemen met allochtonen en zo. Maar de thematiek van dit stuk is in elk geval de moeite waard om in de klas verder op in te gaan."

"Goeiemorgen!" Het is elke keer voor Jochems wat bang afwachten of er reactie komt. "Als de hele klas meteen monter 'Goeiemorgen!' zou antwoorden, zit ik in de problemen. En als ze voortdurend zouden meespelen, reageren, agressie uiten en zo, zou het gewoon een heel ander concept worden, hoe interessant ook. Dan wordt het improvisatietheater." Maar dat was dus niet het geval. In Asse was het een ijzersterke voorstelling, vindt Jochems zelf: "Ze waren ongelooflijk stil, hè. Ze leken echt zwaar geïntimideerd."

Veerle Janssens, communicatieverantwoordelijke bij Laika en 'neutraal' toeschouwer: "IJzig stil, vond ik het. Ik kreeg het zelfs bij momenten benauwd."

Was dat dan anders dan in andere voorstellingen?

Gert: Er liet in Borgerhout wel eens iemand duidelijk zijn afgrijzen blijken, maar tot een discussie is het nog nooit gekomen. Zo is het ook geschreven, natuurlijk.

Veerle: We speelden altijd voor ASO-klassen. Misschien reageren TSO-leerlingen anders, directer. (nadenkend) Ik blijft het raar vinden dat men niet reageert. Want Gert spreekt sommigen direct en intimiderend aan: Britt, Saskia, Marc! Maar geen reactie.

Gert: Daarom vreesde ik een beetje voor een lauw nagesprek, maar dat viel goed mee.

Merk je dat jongeren van 18 anders omgaan met autoriteit in de klas dan tien jaar geleden?

Veerle: Ik hoorde toch in Borgerhout dat naar aanleiding van onze voorstelling wordt gewerkt rond het thema 'autoriteit'.

Vinden jullie dat de essentie van het stuk in die vier stellingen zit?

Gert: De vragen zijn opgesteld door de dramaturg Caroline Fransens. Door die vier stellingen komen ze erachter dat zo'n personage niet zwart-wit is. Dat een leraar goeie en duistere kanten heeft. Het gaat niet over goeien en slechten, wel over een mens van vlees en bloed.

Als je de vier stellingen optelt, of zelfs alle scènes, kan je toch alleen nog maar medelijden voor De Vocht overhouden?

Gert: Dat vind ik ook. Eigenlijk wil het stuk vooral overbrengen dat je moet leren begrip opbrengen voor iemand die het niet gemakkelijk heeft. En die alleen staat in een bepaalde positie. Hoe extreem hij ook is. Het is heel gemakkelijk om iemand te beoordelen.

Het Gevecht van De Vocht is een oproep tot begrip voor alle leraars?

Ik heb in elk geval heel veel respect voor leraars die dag in dag uit hun showke moeten opvoeren. Het is toch elke keer weer een drempel waar ze over moeten.

Recensies
27/09/2010
Gazet Van Antwerpen
01/09/2010
De Standaard